Martwe drzewa jako „świadkowie” – strażnicy dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego
Współczesna ochrona przyrody i arborystyka przechodzą paradygmatyczną zmianę, odchodząc od postrzegania lasów i parków wyłącznie jako zbiorów zdrowych, produktywnych drzew na rzecz rozumienia ich jako złożonych systemów ekologicznych. W tym kontekście martwe drzewa, często pozostawiane w formie „świadków” zyskują status kluczowych elementów dziedzictwa zarówno przyrodniczego, jak i kulturowego.
Świadek to wysoki pień (ang. monoliths lub snags) pozostawiony w krajobrazie na kilka lub kilkadziesiąt lat po usunięciu niestabilnych konarów, co pozwala na zachowanie ciągłości procesów przyrodniczych i historycznych w danym miejscu.
Rezerwuar bioróżnorodności i ciągłość ekologiczna
Z perspektywy dziedzictwa przyrodniczego, martwe drzewa nie są „odpadem”, lecz tętniącym życiem ekosystemem. Pozostawienie stojącego pnia, nawet po usunięciu korony ze względów bezpieczeństwa, jest kluczowe dla zachowania ciągłości siedlisk. Drzewa te oferują unikalne mikrosiedliska (Dendro Microhabitats, DMH), takie jak dziuple, pęknięcia, czy miejsca z odsłoniętym twardzielem, które są niezbędne dla przetrwania tysięcy wyspecjalizowanych organizmów.
Organizmy saproksyliczne, czyli te uzależnione od martwego lub rozkładającego się drewna, stanowią jedną z najbardziej zagrożonych grup w ekosystemach leśnych. Wiele rzadkich gatunków chrząszczy (np. pachnica próczniczka), grzybów i porostów wymaga do życia drewna o specyficznym stopniu rozkładu i wilgotności, które zapewnia właśnie stojący „świadek”. Martwe drewno stojące (złom) charakteryzuje się innym mikroklimatem niż kłody leżące na ziemi, co sprzyja odmiennym zespołom gatunków. Co więcej, proces powolnego rozkładu takiego drzewa umożliwia recykling składników odżywczych, wzbogacając glebę i wspierając sieci mikoryzowe, które są fundamentem zdrowia całego lasu. Pozostawienie świadka jest zatem działaniem na rzecz zachowania „pamięci biologicznej” miejsca, pozwalającym na przetrwanie gatunków w oczekiwaniu na dorośnięcie kolejnego pokolenia drzew weteranów.
Świadkowie historii i krajobrazu
W kontekście dziedzictwa kulturowego, martwe drzewa są traktowane jako „żywe dokumenty” i relikty dawnych krajobrazów, takich jak aleje przydrożne czy historyczne parki. Inną kategorią są drzewa, które przez wieki były kształtowane ręką człowieka poprzez praktyki takie jak głowianie (ang. pollarding). Kształt pnia martwego weterana jest więc bezpośrednim zapisem niematerialnego dziedzictwa kulturowego – dawnych technik gospodarowania, rzemiosła i relacji człowieka z przyrodą.
Usunięcie takiego drzewa to nieodwracalna utrata historycznej tkanki krajobrazu (genius loci). Pozostawienie go w formie świadka pozwala zachować układ kompozycyjny alei czy parku oraz poczucie ciągłości historycznej i tożsamości miejsca. Drzewa te, często sędziwe i o imponujących rozmiarach, pełnią funkcję „żywych pomników”, łącząc współczesne społeczności z ich poprzednikami.
Wyzwania i percepcja społeczna
Zarządzanie takimi obiektami wymaga kompromisu między ochroną a bezpieczeństwem publicznym. W przestrzeni miejskiej martwe drzewa bywają postrzegane negatywnie jako „nieporządne” lub zagrażające bezpieczeństwu. Jednakże, badania wskazują, że edukacja ekologiczna i informowanie o roli martwego drewna znacząco zwiększają akceptację społeczną dla takich widoków.
Zamiast całkowitej wycinki, zaleca się redukcję korony do bezpiecznej wysokości lub pozostawienie stabilnego świadka (monolitu). Takie działanie naśladuje naturalne procesy starzenia się drzewa, minimalizując ryzyko przy jednoczesnym zachowaniu wartości ekologicznych i estetycznych. Pozostawienie martwego drzewa jako świadka jest więc wyrazem nowoczesnego podejścia do ochrony, które łączy szacunek dla procesów biologicznych z dbałością o dziedzictwo kulturowe.
czytaj więcej:
- Witkoś-Gnach K. (2022) Przegląd metod i standardów dla utrzymania drzew sędziwych i innych drzew – weteranów, Fundacja EkoRozwoju, Wrocław
- Pachnowska B., Witkoś-Gnach K. (2022) DEAD WOOD MANAGEMENT in arboricultural practice (factsheet), TeST.
Jeśli podoba Ci się ten wpis? Postaw mi kawę abym mógł pisać więcej…
